Không chạy theo những demo hào nhoáng hay cuộc đua “AI hóa” mọi thứ, Phenikaa-X lựa chọn một con đường khó hơn khi xây dựng công nghệ lõi, chấp nhận đi chậm để đi chắc, và từng bước đưa tự động hóa vào những bài toán rất cụ thể của thị trường.
Đằng sau những robot công nghiệp hay xe tự hành đang dần xuất hiện là một triết lý quản trị đặc thù của doanh nghiệp “deeptech” Việt Nam: thực tế, kỷ luật và không ảo tưởng.
Từ bài toán công nghệ xe tự hành cấp độ 4
“Với tối đa 12 camera quan sát cùng nhiều cảm biến LiDAR và radar, nhờ đó, hệ thống điện tử có thể nhận diện toàn bộ hình ảnh, vật cản 360 độ xung quanh xe trong một bán kính lên tới 250 m với độ chính xác về định vị đến hàng cm”, lời giới thiệu ngắn ngủi của ThS. Phạm Hoàng Sơn, Phó giám đốc Công ty CP Phenikaa-X phụ trách mảng xe tự lái trong phần chia sẻ với người viết phần nào mô tả về câu chuyện của người Việt trong việc làm chủ lĩnh vực công nghệ tự lái, một trong những lĩnh vực hot nhất vào thời điểm hiện tại.
Sáu năm trước, khi lần đầu tiên tập hợp nhóm kỹ sư, nhà nghiên cứu khoa học từ nhiều nước về Việt Nam để hình thành ý tưởng và lập đội chuyên nghiên cứu về giải pháp tự hành, với PGS.TS Lê Anh Sơn, Phó tổng giám đốc Đại học Phenikaa kiêm CEO Phenikaa-X cùng các cộng sự, trong đó có ThS. Phạm Hoàng Sơn cũng chưa từng nghĩ tới việc người Việt có thể đi xa đến đâu trong lĩnh vực công nghệ tự lái đầy thách thức này.
Đặc biệt trong bối cảnh, tham vọng “làm chủ đến mức module” tiến tới “làm chủ hệ thống hoàn chỉnh” của người Việt đang bị cạnh tranh mạnh mẽ bởi các công nghệ của Trung Quốc, Mỹ và nhiều cường quốc về công nghệ khác.
Tuy vậy, chỉ sáu tháng sau, tại hội thảo quốc tế “Công nghệ tự hành và Giao thông thông minh”, mẫu xe nguyên mẫu cấp độ 4 trên thang đo 5 cấp độ do Hiệp hội Kỹ sư Xe hơi (SAE) xây dựng chính thức được ra mắt thị trường, đánh dấu một bước tiến dài của các kỹ sư công nghệ người Việt.
Ở cấp độ này, hay còn được biết dưới tên gọi “tự động hóa cao”, chiếc xe có khả năng tự thực hiện tất cả các chức năng lái xe và giám sát môi trường mà không cần sự can thiệp của con người trong rất nhiều tình huống nhờ vào một hệ thống nền tảng công nghệ được áp dụng bao gồm, bản đồ 2D/3D, cảm biến Lidar, máy học…
Hệ thống xe tự hành do Phenikaa-X phát triển đang được thử nghiệm trên hãng xe VinFast.
Mặc dù giai đoạn đầu xe tự hành chỉ có thể hoạt động tốt trong khuôn viên Đại học Phenikaa, nhưng sau sáu năm, công nghệ xe tự hành của Phenikaa đã bắt đầu được ứng dụng thử với một số mẫu xe của Hàn Quốc, trước khi chính thức thử nghiệm trên chiếc xe VF8 từ nhãn hiệu VinFast từ tháng cuối năm 2024.
Năm ngoái, khi lần đầu tiên được giới thiệu tại triển lãm Thành tựu đất nước “80 năm Hành trình Độc lập – Tự do – Hạnh phúc” tại Trung tâm Triển lãm quốc gia Việt Nam, hệ thống công nghệ tự lái trên chiếc xe VF8 của VinFast đã chứng minh được khả năng vận hành tốt trong một số môi trường nhất định, đồng thời tạo nền tảng cho các kỹ sư tiếp tục phát triển công nghệ trên xe thực tế.
ThS. Phạm Thanh Sơn, Phó tổng giám đốc Phenikaa-X cho hay, ở góc độ công nghệ, việc đạt tới cấp độ tự hành cấp độ 4 không chỉ là câu chuyện của cảm biến hay thuật toán riêng lẻ, mà là bài toán tích hợp đa lớp cực kỳ phức tạp.
Hệ thống của Phenikaa-X phải đồng thời xử lý nhiều trụ cột cốt lõi: định vị, nhận thức môi trường, ra quyết định và điều khiển trong thời gian thực, với độ trễ gần như bằng 0. Điều này đòi hỏi năng lực làm chủ từ phần cứng, phần mềm cho tới kiến trúc hệ thống – những lĩnh vực vốn lâu nay bị chi phối bởi các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới.
Nếu như trước đây, các doanh nghiệp trong nước chủ yếu dừng lại ở việc ứng dụng hoặc tích hợp công nghệ nhập khẩu, thì cách tiếp cận của Phenikaa–X cho thấy một bước chuyển rõ nét: tự phát triển lõi công nghệ, sau đó mới mở rộng sang bài toán thương mại hóa. Việc lựa chọn phát triển trên nền tảng xe thương mại như VinFast VF8 không chỉ giúp rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng, mà còn tạo điều kiện để kiểm chứng công nghệ trong các điều kiện vận hành phức tạp – yếu tố then chốt để tiến tới thương mại hóa.
Ở góc độ thị trường, cấp độ 4 không đồng nghĩa với việc xe tự hành sẽ xuất hiện đại trà ngay lập tức trên đường phố. Thay vào đó, công nghệ này có xu hướng được triển khai trước trong các môi trường kiểm soát như khu đô thị khép kín, sân bay, khu công nghiệp, hoặc các tuyến vận tải chuyên biệt.
Đây chính là “khoảng đệm” quan trọng để các doanh nghiệp như Phenikaa – X từng bước hoàn thiện công nghệ, xây dựng mô hình kinh doanh và tích lũy dữ liệu vận hành.
Tới bài toán thương mại hóa sản phẩm
Thực tế, cách tiếp cận của Phenikaa-X không phải hình mẫu mới trên thế giới, nhưng là hình mẫu điển hình dành cho những startup công nghệ tại Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ gốc (deeptech) – nơi chu kỳ đầu tư dài, chi phí thử nghiệm cao, còn thị trường lại không đủ rộng để nuôi những cuộc chơi “đốt tiền” kéo dài như ở Mỹ hay Trung Quốc.
Sự hậu thuẫn của tập đoàn mẹ Phenikaa Group là một trong những lợi thế trong giai đoạn ban đầu dành cho Phenikaa-X, giúp startup có đủ “nền tảng” cho công tác nghiên cứu, nhưng quan trọng hơn cả là câu chuyện về nhân sự cùng chiến lược bước “chậm và chắc” để hoàn thiện hệ sinh thái bổ trợ mới là cách Phenikaa-X tạo dựng được lợi thế cạnh tranh cho mình.
Xe tự hành của Phenikaa chạy trong khu đô thị
Xe tự hành đã xuất hiện trên thế giới từ rất lâu và bản thân các thành viên như chia sẻ của lãnh đạo Phenikaa-X cũng đã có nhiều năm tham gia vào lĩnh vực này, tuy vậy, thực tế quá trình nghiên cứu và phát triển đến khi hoàn thiện sản phẩm lại là một trở ngại lớn, từ thành phần cấu tạo, tới các thiết bị phụ trợ đều phải làm mọi thứ từ đầu.
Một trong những quan điểm xuyên suốt của lãnh đạo Phenikaa-X là sự hoài nghi với những thứ hào nhoáng trong công nghệ. Trong nhiều năm, đặc biệt là làn sóng AI gần đây, không ít sản phẩm công nghệ được xây dựng theo hướng trình diễn – tạo ra ấn tượng mạnh về mặt thị giác hoặc truyền thông. Nhưng theo ông Sơn, đó chỉ là một phần nhỏ của một sản phẩm thực sự.
“Công nghệ tốt đến mấy nhưng không an toàn, không ổn định thì vẫn là sản phẩm thất bại,” ông Sơn nói và cho biết thêm, ở cấp độ kỹ thuật một sản phẩm như xe tự hành không chỉ bao gồm AI nhận diện hay hệ thống cảm biến. Nó còn bao gồm cả những thứ ít được nhìn thấy hơn rất nhiều như: tiêu chuẩn an toàn, quy trình phát triển, cơ chế dự phòng khi hệ thống lỗi, khả năng vận hành ổn định trong hàng nghìn lần lặp lại.
Đây chính là khác biệt giữa một sản phẩm “demo” và một sản phẩm “công nghiệp”, đồng thời cách tiếp cận này cũng phản ánh một thực tế khi công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi nó đi ra khỏi phòng nghiên cứu.
Ông Sơn nhìn nhận, nếu như các công ty như Tesla có thể chấp nhận đốt hàng tỷ USD trong nhiều năm để theo đuổi tầm nhìn dài hạn, thì các doanh nghiệp Việt Nam không có đặc quyền đó.
Điều này buộc Phenikaa-X phải lựa chọn một chiến lược khác khi thay vì theo đuổi một viễn cảnh quá rộng ngay từ đầu, chẳng hạn xây dựng chiếc xe tự lái có thể thay thế hoàn toàn con người trong mọi điều kiện giao thông. Thay vào đó, doanh nghiệp này chọn cách chia nhỏ hành trình phát triển công nghệ thành các lớp ứng dụng cụ thể hơn, có thể kiểm soát được và có khả năng thương mại hóa sớm hơn.
“Không thể vẽ mãi, mỗi cấp độ công nghệ đạt được phải tìm cách đưa ra kinh doanh,” ông Sơn chia sẻ và cho biết, theo đuổi một mục tiêu duy nhất trong 10–15 năm, Phenikaa-X chia nhỏ hành trình phát triển thành các “mốc trung gian”, trong đó, mỗi bước tiến công nghệ đều phải gắn với một ứng dụng có thể tạo ra doanh thu.
Đây là lý do tại sao, thay vì tập trung toàn lực vào xe tự lái hoàn chỉnh, công ty triển khai phát triển các mảng sản phẩm ngách như robot vệ sinh đường trong khu đô thị, robot giao hàng nội khu hay ứng dụng tự hành trong trang trại
Những bài toán này có điểm chung là môi trường hoạt động được khoanh vùng và kiểm soát với mức độ phức tạp thấp hơn và quan trọng nhất là có nhu cầu thực.
Đầu năm nay, robot vệ sinh của Phenikaa-X đã lần đầu được dùng thử tại một khu đô thị cao cấp tại TP.HCM, vừa làm nhiệm vụ dọn vệ sinh, vừa có thể kết hợp tuần tra an ninh. Tương tự, trước đó, xe tự hành của Phenikaa-X cũng đã được đưa vào vận hành thử nghiệm tại khu đô thị Ecopark trong tháng 12/2021. Đây là loại xe điện không người lái cấp độ 4, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và cảm biến hiện đại để chở cư dân và du khách, mang lại trải nghiệm giao thông thông minh, an toàn và thân thiện với môi trường.
Tầm nhìn và khát vọng trong dài hạn của Phenikaa-X
Với đòi hỏi cấp thiết của một đất nước đang già hóa dân số, trong nhiều năm, Nhật Bản được xem là cái nôi của robot công nghiệp và robot dịch vụ, với những biểu tượng như Asimo của Honda – một cột mốc công nghệ gây tiếng vang toàn cầu cách đây gần 30 năm. Tuy nhiên, lợi thế tiên phong này lại không được chuyển hóa thành ưu thế thương mại trong giai đoạn tiếp theo.
Một trong những nguyên nhân quan trọng nằm ở cách tiếp cận phát triển khi Nhật Bản thiên về sự hoàn hảo kỹ thuật, đặt tiêu chuẩn an toàn và độ chính xác ở mức rất cao trước khi đưa sản phẩm ra thị trường. Điều này giúp tạo ra những sản phẩm có chất lượng vượt trội, nhưng đồng thời cũng kéo dài thời gian thương mại hóa, khiến công nghệ khó bắt kịp tốc độ thay đổi nhanh của thị trường.
Các sản phẩm của Phenikaa-X và đối tác trong buổi lễ ra mắt Trung tâm Phenikaa đào tạo thiết kế vi mạch bán dẫn (PSTC)
Ngược lại, các quốc gia như Trung Quốc lựa chọn một con đường khác khi triển khai nhanh, chấp nhận thử nghiệm trong thực tế, liên tục cải tiến sản phẩm dựa trên dữ liệu vận hành, đồng thời xây dựng một hệ sinh thái sandbox đồng bộ cho việc nghiên cứu, phát triển các công nghệ mới. Cách tiếp cận này giúp họ nhanh chóng mở rộng quy mô, giảm chi phí và chiếm lĩnh thị trường, dù trong nhiều trường hợp công nghệ ban đầu chưa đạt đến mức “hoàn hảo” như tiêu chuẩn Nhật Bản.
Điều này cũng đặt ra các bài toán lớn cho Việt Nam trong việc thúc đẩy hình thành các hệ sinh thái nền tảng cho phát triển công nghệ, trong đó có công nghệ trong nước. Đặc biệt trong bối cảnh thực tế không thể phủ nhận là các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam khó có thể cạnh tranh trực diện với Trung Quốc về giá thành.
Hiện nay, trong lĩnh vực robot dân dụng, các nhà sản xuất Trung Quốc đã đạt tới quy mô đủ lớn để tối ưu chi phí ở mức rất thấp. Điều này khiến những sản phẩm như robot lễ tân, robot phục vụ trở thành một thị trường gần như không còn dư địa cho các doanh nghiệp nhỏ hơn.
Đây cũng chính là cách theo ông Phạm Hoàng Sơn, Phenikaa-X lựa chọn một chiến lược khác khi không đi vào thị trường đại trà, mà tập trung vào những phân khúc cần tùy biến cao. Một ví dụ được ông Sơn đưa ra tại một dự án tại nhà máy FDI Nhật Bản mà đội ngũ làm robot công nghiệp của Công ty đã có cơ hội được triển khai. Không gian sản xuất của nhà máy này được thiết kế cho con người, với các lối đi rất hẹp. Các robot tiêu chuẩn trên thị trường không thể hoạt động hiệu quả trong điều kiện đó.
Các kĩ sư mảng robot công nghiệp của Phenikaa-X đã thiết kế một hệ thống robot có hình dạng đặc biệt – mỏng và dài – phù hợp với không gian này. Nhờ làm chủ công nghệ lõi, họ có thể tùy chỉnh cả phần cứng lẫn phần mềm để đáp ứng yêu cầu của khách hàng.
“Đây chính là điểm khác biệt, trong khi các nhà sản xuất lớn cung cấp sản phẩm theo ‘catalog’, Phenikaa-X cung cấp giải pháp” ông Sơn nhấn mạnh và cho biết thêm, tất nhiên, điều quan trọng nhất hiện nay, một trong những quyết định quan trọng của đội ngũ Phenikaa-X là không phụ thuộc hoàn toàn vào các nền tảng mã nguồn mở như ROS – vốn rất phổ biến trong cộng đồng robotics.
Lý do không nằm ở công nghệ, mà ở tính phù hợp. ROS được thiết kế để linh hoạt và phục vụ nghiên cứu, nhưng lại quá “cồng kềnh” cho các ứng dụng công nghiệp đòi hỏi độ ổn định cao. Thay vào đó, đội ngũ kỹ sư công ty đã xây dựng lại hệ thống điều khiển từ đầu, chỉ giữ lại những gì thực sự cần thiết. Kết quả là một nền tảng gọn nhẹ hơn, ổn định hơn và phù hợp hơn với các ứng dụng cụ thể.
Việc làm chủ công nghệ lõi không chỉ giúp tối ưu sản phẩm, mà còn mở ra khả năng tùy biến – yếu tố then chốt để cạnh tranh trong các thị trường ngách
Thực tế, ở giai đoạn đầu, giống như nhiều startup công nghệ khác, Phenikaa-X từng có xu hướng muốn làm mọi thứ – từ phần cứng đến phần mềm, từ sản phẩm đến hệ thống. Nhưng thực tiễn sau đó nhanh chóng cho thấy đây không phải là con đường bền vững.
“Không một công ty nào có thể giải quyết một bài toán lớn một mình,” ông Sơn thừa nhận và cho biết sự thay đổi tư duy này dẫn đến một chiến lược mới: tập trung vào phần mà mình mạnh nhất, và hợp tác với các đối tác cho những phần còn lại.
Trong các dự án UAV, Phenikaa-X có thể mua drone từ một đơn vị phía Bắc, gimbal từ đơn vị miền Nam, hệ thống truyền dẫn thông tin từ một công ty tại Đà Nẵng, và tập trung vào phần tự động hóa quy trình bay – nơi họ có lợi thế. Tương tự, trong lĩnh vực xe tự hành, việc hợp tác với VinFast cho thấy một hướng đi rõ ràng: thay vì cố gắng trở thành một nhà sản xuất ô tô, Phenikaa-X chọn trở thành nhà cung cấp công nghệ.
Văn hóa quản trị: “Mở nhưng có kiểm soát”
Tất nhiên, như ông Sơn lưu ý rằng, đằng sau sau mỗi sản phẩm công nghệ thành công, đòi hỏi một mô hình quản trị hiện đại và linh hoạt với “xương sống” trong cấu trúc điều hành là “văn hóa doanh nghiệp”.
Một trong những sự khác biệt của các startup công nghệ như Phenikaa-X là cấu trúc tổ chức tương đối phẳng với các ý tưởng có thể đi từ kỹ sư lên lãnh đạo một cách nhanh chóng, giảm thiểu các tầng nấc trung gian.
Cùng với đó là văn hóa khuyến khích thử nghiệm khi trong 10 ý tưởng được đưa ra, có thể chỉ 2–3 ý tưởng được lựa chọn để triển khai, và không phải tất cả đều thành công. Tuy nhiên, việc thử nghiệm và thất bại trong phạm vi kiểm soát là điều được chấp nhận.
“Điểm mấu chốt nằm ở hai chữ “có kiểm soát” bởi không phải mọi ý tưởng nào của các nhân sự đều được cấp nguồn lực vô hạn nhưng cũng không bị bóp nghẹt bởi quy trình. Đồng thời sẽ được đặt niềm tin tối đa khi triển khai” ông Sơn nhấn mạnh.
Thực tế, trong các doanh nghiệp công nghệ, đặc biệt là deeptech, việc giữ chân nhân sự luôn là một bài toán khó, bởi lẽ với các kỹ sư công nghệ khi tham gia vào một startup đều luôn có hai mong muốn, bao gồm: Thứ nhất là được làm thật và thứ hai là thấy sản phẩm của mình được đưa vào thực tế.
Văn hóa quản trị mở nhưng có kiểm soát của Phenikaa-X.
“Nếu một đội ngũ làm 5 năm mà không thấy kết quả gì, thì dù công nghệ có hay đến đâu, họ cũng sẽ chán,” ông nói. Do đó, bên cạnh các dự án dài hạn, công ty luôn tìm cách đưa công nghệ vào các ứng dụng ngắn hạn, để tạo ra cảm giác “thành tựu” cho đội ngũ.
Nguồn: theleader.vn
