Cấu trúc của trí tuệ cảm xúc

Trước đây trong một buổi chia sẻ về EQ tại cộng đồng MindYourMind, mình từng đưa ra một định nghĩa về trí tuệ cảm xúc như thế này:

Người có EQ chỉ đơn giản là một người có IQ đủ cao để nhìn thấu lòng người, và biết nên chọn cách phản ứng nào để tối đa giá trị cho tất cả.

Đây là lý luận của mình để bảo vệ quan điểm trên.

EQ là Trí tuệ cảm xúc, có thể xem là khả năng dùng lý trí để quản lý phần cảm xúc. Tư duy lý trí cảm xúc càng tốt, càng có khả năng đưa ra những quyết định tốt hơn khi cảm xúc đang nổi lên.

Và giống với nhiều dạng tư duy mềm khác, bạn có thể đưa ra quyết định tốt với cảm xúc trong công việc, không có nghĩa là bạn cũng làm được như vậy khi đối diện với cảm xúc trong tình cảm, gia đình, tài chính.

Với mình, một người có EQ cao, trước tiên phải có khả năng nhận thức được tại sao họ cần quản lý cảm xúc. Trong khái niệm Tự nhận thức:

Là khả năng nhìn bản thân một cách rõ ràng, để hiểu mình là ai, người khác nhìn mình như thế nào, và làm thế nào để có thể phù hợp với thế giới.

Ở vế cuối cùng, yếu tố phù hợp là một khái niệm có tính kinh tế học, nói huỵch toẹt ra là làm sao để tôi được thế giới, môi trường xung quanh đón nhận, tạo điều kiện để tôi sinh tồn và phát triển.

Vì thế khi tôi chưa đủ sức mạnh để tạo ra hay phá vỡ luật chơi, thì tôi sẽ tuân theo luật chơi để có kết quả tốt nhất. Và nếu có tham vọng đủ lớn, tôi sẽ phát triển năng lực để có ngày tôi thuộc top những người kiến tạo ra luật: chủ công ty, chủ gia đình, chủ đất nước.

Đức Phật khi bị xúc phạm chỉ phản ứng nhẹ nhàng: “Nếu ông tặng tôi món quà mà tôi không nhận, vậy món quà đó thuộc về ai?” Cách trả lời đó không làm tổn thương ai, nhưng cũng thể hiện rõ thái độ từ chối những cảm xúc tiêu cực từ người khác. Đó là EQ ở mức rất cao, đủ tuệ giác để bảo vệ sự bình an nội tâm mà vẫn mang lại giá trị cho cả hai phía.

Chúa Jesus cũng vậy. Khi ngài bị chất vấn về thuế, một câu hỏi bẫy mà trả lời Có thì phản bội người Do Thái, trả lời Không thì bị buộc tội phản loạn chống La Mã, Ngài nói: “Hãy trả cho Caesar những gì thuộc về Caesar, và trả cho Chúa những gì thuộc về Chúa.” Câu trả lời cho thấy trí tuệ rất xuất sắc của ngài.

Lưu ý, với mình EQ là những gì xuất phát từ ý định tốt đẹp, lợi mình, lợi người. Còn những kỹ thuật để thao túng tâm lý, tỏ ra đáng thương, đáng kính trọng cho mục đích trục lợi cá nhân thì mình không xem đó là EQ.

Nhưng vấn đề là, nhiều người nói về EQ như thể đó là bẩm sinh bạn có hoặc không có, như màu mắt hay chiều cao. Theo mình thì không hẳn là như vậy, EQ như là một loại kỹ năng có nền tảng theo từng tầng bậc, mỗi tầng được xây dựa trên tầng trước đó.

Bài viết này là những đúc kết những suy tư của của mình về cấu trúc tạo ra Trí tuệ cảm xúc.

—

Tầng này đơn giản vì chỉ cần biết mình đang có cảm xúc gì, nhưng đơn giản thì không có nghĩa là nó dễ.

Mình từng mentor cho một bạn trẻ (tạm gọi là Vy). Mỗi lần check in đầu buổi, Vy luôn nói “em ổn”, “thoải mái”, “bình thường”. Nhưng qua vài câu hỏi sâu hơn, Vy bắt đầu rưng rưng, rồi thừa nhận là không hề thích công việc hiện tại, dù trước đó luôn nói với mọi người và với chính mình rằng mọi thứ ổn.

“Bình thường” là cái vỏ bọc mà ta khoác lên những thứ ta không muốn nhìn thẳng vào. Giống kiểu đi khám bệnh mà bạn chỉ nói với bác sĩ là mình “không khỏe” thay vì chỉ ra chỗ đau cụ thể.

Tầng một không yêu cầu bạn kiểm soát cảm xúc. Chỉ cần bạn nhìn thấy chúng, gọi đúng tên chúng. Vậy mà phần lớn mọi người chưa bao giờ thực sự làm được.

Bởi vì lý do lớn nhất là chúng ta thiếu mất vốn ngôn từ về cảm xúc để gọi tên. (mình sẽ nói ở 1 bài khác)

Nếu tầng một là nhận ra “mình đang tức giận”, thì tầng hai là không để cơn giận đó quyết định hành động của mình.

Bạn có còn nhớ câu chuyện của Will Smith tại giải Oscar 2022 không. Một trong những diễn viên được kính trọng nhất Hollywood, sự nghiệp hàng chục năm xây dựng, đang ngồi chờ nhận giải Nam diễn viên chính xuất sắc nhất. Khi Chris Rock đùa một câu về vợ anh, Smith bước lên sân khấu, tát Rock trước hàng triệu người xem trực tiếp. Vài phút sau anh nhận tượng vàng, nhưng không ai nhớ điều đó. Bị cấm tham dự Oscar 10 năm, hình ảnh hàng chục năm xây dựng sụp đổ vì một khoảnh khắc.

Não bộ mất khoảng 6 giây để phần lý trí bắt kịp phần bản năng. 6 giây thôi, đủ để hít một hơi thở sâu, đủ để tự hỏi “điều mình sắp làm có phải là điều mình muốn không?” Nhưng Smith không tận dụng 6 giây đó mà để cảm xúc dẫn dắt, lẽ ra anh đã có những cách phản ứng khác vừa hiệu quả vừa không tạo ra hậu quả như vậy.

Nói đơn giản thì người ở tầng một nói “tôi đang tức giận.” Người ở tầng hai nói “tôi đang tức giận, nhưng tôi sẽ không để nó quyết định bước tiếp theo.”

Tầng hai giúp bạn dừng lại, không phản ứng bốc đồng. Nhưng biết dừng không có nghĩa là biết làm gì tiếp. Người chỉ có tầng 1 và 2 là người kiềm chế giỏi nhưng dễ kiệt sức, vì liên tục phải kìm nén cảm xúc mà không có nguồn năng lượng nào bù lại.

Khi lead team, mình có thói quen làm một thứ gọi là People Dictionary, nơi note lại những insight liên quan đến từng thành viên trong nhóm. Qua thời gian, mình nhận ra có 2 kiểu người rõ rệt: người làm vì lương, vì công việc, và người làm vì lý tưởng, vì mục tiêu xa hơn hiện tại.

Hai kiểu này cần cách motivate hoàn toàn khác nhau, cách nuôi dưỡng khác nhau, cách giữ người cũng khác nhau.

Ví dụ như khi gặp task khó hoặc chưa từng làm, nhóm một thường bắt đầu bằng việc cân nhắc workload có quá tải không, còn nhóm hai thường quan tâm việc có ai support không, support họ như thế nào? (học được gì không)

Cùng một task, nhưng câu hỏi đầu tiên khác nhau nói lên rất nhiều về động lực bên trong.

Cả hai nhóm đều là những người tốt, không có nhóm nào đúng hơn nhóm nào. Mình chỉ cần phân biệt để có cách dẫn dắt phù hợp. Dù thú thật là đôi khi mình vẫn nhận định sai, vì người ta có thể chuyển nhóm theo thời gian.

Nhưng đó là mình đang xác định động lực của người khác. Ý mình ở tầng này là bạn nên tự làm điều đó cho chính mình, trước khi ai đó phải làm thay. Vì nếu bạn không biết mình đang đi vì cái gì, thì người dẫn dắt bạn sẽ là người quyết định hướng đi cho bạn.

Có một phép thử đơn giản: “Nếu không ai biết, không ai trả tiền, không ai khen thưởng, mình có vẫn làm điều này không?” Nếu câu trả lời là có, bạn có động lực nội tại cho việc đó.