Với 51 bằng độc quyền sáng chế/giải pháp hữu ích được cấp tại Việt Nam giai đoạn 2016 đến 9/2025 và chứng nhận “Tác giả sáng tạo iPSTAR – Top 2” do Hội Sáng chế Việt Nam trao tặng, TS Tô Đạo Cường (Viện Nghiên cứu Nano – Trường Kỹ thuật Phenikaa, Đại học Phenikaa) là một trong những gương mặt tiêu biểu cho định hướng nghiên cứu, đổi mới, chuyển giao công nghệ. Phía sau những con số ấn tượng ấy là chân dung một nhà khoa học khá giản dị và luôn tự hỏi “nghiên cứu này giúp gì được cho đời sống hằng ngày?”cùng mục tiêu kiên trì với những bước đi nhỏ và không ngừng tìm đường cho sản phẩm khoa học bước ra khỏi phòng thí nghiệm.
Không để khoa học… chỉ nằm trên giấy!
“Tôi nghĩ đây là trăn trở chung của nhiều người làm khoa học!”, TS Tô Đạo Cường mở đầu câu chuyện khi nhắc tới mối quan tâm lớn nhất trong hành trình nghiên cứu: Làm sao để kết quả không dừng lại ở bài báo hay bằng sáng chế?
Theo đuổi lĩnh vực nghiên cứu Dược liệu và Hóa học các hợp chất thiên nhiên vốn gắn trực tiếp với sức khỏe và những nhu cầu thiết thân của người dân. Chính sự “gần đời sống” của chuyên môn đã định hình cách tiếp cận, phải đưa nghiên cứu vào đời sống thực tiễn: “Tôi luôn tự hỏi liệu những nghiên cứu của mình có thể giúp ích được gì cho đời sống hằng ngày không?… Làm sao để các kết quả nghiên cứu trở thành sản phẩm cụ thể, dễ tiếp cận và phù hợp với điều kiện sử dụng tại Việt Nam?”.
Theo TS Cường, nghiên cứu chuyên sâu và ứng dụng không phải hai hướng đi đối lập mà là hai mặt bổ trợ của một hành trình tri thức. Nghiên cứu tạo nền tảng khoa học vững chắc, còn yêu cầu từ xã hội, doanh nghiệp lại đặt ra những câu hỏi rất cụ thể, buộc nhà khoa học phải suy nghĩ theo hướng thiết thực hơn. “Tôi thường bắt đầu từ một vấn đề thực tế nhưng giải quyết nó bằng phương pháp khoa học nghiêm túc. Mỗi đề tài đều được đặt song song hai câu hỏi: Về mặt khoa học, nó có gì mới và về mặt thực tiễn, kết quả có thể được sử dụng như thế nào?”
TS Tô Đạo Cường hướng dẫn sinh viên trong một giờ thực hành
Không phải công trình nào cũng có thể ứng dụng ngay, điều đó theo TS Cường là bình thường trong khoa học. Điều quan trọng là tầm nhìn dài hạn: Kiên nhẫn tích lũy tri thức nhưng luôn sẵn sàng điều chỉnh hướng đi khi nhìn thấy cơ hội kết nối với nhu cầu của xã hội hoặc doanh nghiệp. Tại Phenikaa, với môi trường làm việc cởi mở: “Nhà trường khuyến khích giảng viên, nhà khoa học suy nghĩ nhiều hơn về ứng dụng và chuyển giao công nghệ, hỗ trợ thủ tục sở hữu trí tuệ, kết nối doanh nghiệp, định hướng mô hình chuyển giao… Nhờ đó, chúng tôi không phải “tự xoay xở” một cách rời rạc, mà có sự đồng hành trong từng bước đi”. Với TS Cường, mục tiêu cuối cùng không phải là chọn bên nào trong hai “bờ” khoa học thuần túy và ứng dụng, mà là làm sao để mỗi nghiên cứu, dù ở mức độ nào, cũng đóng góp được một giá trị nhất định cho tri thức và cho đời sống thực tế.
TS Cường (giữa) cùng đồng nghiệp tham dự Hội thảo khoa học
Từ “Phượng hoàng trà” đến thông điệp dành cho người trẻ
Khi được hỏi về một ví dụ điển hình cho con đường “từ ý tưởng đến sản phẩm”, TS Cường nhắc ngay tới giải pháp hữu ích số 4482: “Sản phẩm bảo vệ tim mạch chứa lá Trà hoa vàng Camellia chrysantha”. Xuất phát điểm của đề tài là một câu hỏi rất đời thường: Làm thế nào để khai thác hiệu quả lá Trà hoa vàng, một dược liệu quý của Việt Nam theo hướng an toàn, dễ sử dụng và phù hợp với thói quen sinh hoạt của người dân?
Từ câu hỏi đó, nhóm nghiên cứu xây dựng công thức kết hợp Trà hoa vàng với 7 loại dược liệu khác, dựa trên cả bằng chứng khoa học hiện đại và kinh nghiệm y học cổ truyền. Không chỉ chứng minh tác dụng, nhóm phải thử nghiệm nhiều lần về tỷ lệ phối trộn, hương vị, độ ổn định, khả năng sản xuất ở quy mô thực tế. Kết quả là sản phẩm trà túi lọc “Phượng Hoàng Trà”, được sản xuất thử nghiệm từ năm 2023. Sản phẩm ban đầu được sử dụng nội bộ để đánh giá chất lượng và mức độ chấp nhận; những phản hồi tích cực từ đồng nghiệp, cán bộ và người thân là động lực để nhóm nghiên cứu đi tiếp.
Sản phẩm thử nghiệm Phượng hoàng trà
Hiện nay, TS Cường và cộng sự đang xây dựng đề án thành lập công ty spin-off thuộc Đại học Phenikaa nhằm thương mại hóa Phượng Hoàng Trà trên cơ sở bằng giải pháp hữu ích này. “Đây là bước đi mới, còn nhiều việc phải làm và cần sự xem xét, chấp thuận của nhà trường, nhưng chúng tôi hy vọng nếu được triển khai, nó sẽ là ví dụ cụ thể cho việc kết nối nghiên cứu với nhu cầu thực tế của xã hội, đúng tinh thần đổi mới sáng tạo của Đại học Phenikaa” TS Cường cho biết.
Ở góc độ chuyển giao công nghệ, TS Cường nhìn nhận đây là một quá trình tổng hợp: Bảo hộ sở hữu trí tuệ để tạo nền tảng pháp lý; Hoàn thiện sản phẩm qua thử nghiệm, lắng nghe phản hồi; Tìm mô hình phù hợp để kết nối với doanh nghiệp, thị trường. Mỗi khâu đều có “nút thắt”, nhưng chính ở đó, vai trò của hệ sinh thái đại học – doanh nghiệp – xã hội được thể hiện rõ nhất.
TS Cường (thứ 2 từ trái qua, hàng trên) cùng các đồng nghiệp và nhóm học sinh trường THPT Nguyễn Huệ – Yên Bái trong dự án hỗ trợ học sinh nghiên cứu khoa học
Với các bạn trẻ nói chung và sinh viên, nghiên cứu sinh, các nhà khoa học trẻ nói riêng, TS Cường gửi gắm một thông điệp dung dị nhưng giàu sức nặng: “Đừng sợ bắt đầu từ những điều rất nhỏ. Một câu hỏi đời thường, một khó khăn hay một bất tiện trong cuộc sống hằng ngày đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho một hướng nghiên cứu khoa học ứng dụng.”
TS Cường nhấn mạnh, khoa học ứng dụng không phải con đường ngắn, cũng không phải làm nhanh để có sản phẩm, mà là “làm đúng, làm chắc và làm đến cùng”. Thất bại trong thí nghiệm, ý tưởng chưa thành hình… đều là phần tất yếu của hành trình trưởng thành trong nghiên cứu: “Đừng ngại va chạm với thực tế, đừng ngại hợp tác với doanh nghiệp hay làm việc liên ngành, vì đó là nơi khoa học được ‘thử lửa’. Khi các bạn tin rằng khoa học có thể tạo ra giá trị thật cho con người, niềm đam mê sẽ được nuôi dưỡng bền bỉ, và khoa học ứng dụng sẽ trở thành một hành trình đầy cảm hứng chứ không chỉ là một lựa chọn nghề nghiệp.”
Từ câu chuyện của TS Tô Đạo Cường, các giảng viên và sinh viên có thể thấy rõ: đổi mới sáng tạo không phải điều gì quá xa xôi. Nó bắt đầu từ một trăn trở rất giản dị, được nuôi dưỡng bằng tư duy khoa học nghiêm túc, sự kiên trì và một hệ sinh thái đại học sẵn sàng đồng hành. Và cũng từ những bước đi bền bỉ đó, các sản phẩm nghiên cứu mới có thể thực sự bước ra đời sống, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cộng đồng.
Hạ Minh
Ảnh: Nhân vật cung cấp
